Makine öncesi toplumun müşteri ilişkileri:
Üreticinin emek yoğun çalıştığı dönem, işçiliğin öncelendiği, araz-talep dengesinin korunduğu, satış için özel bir gayretin gerekmediği dönem. Müşteri ve üretici birbirlerini tanırlar, ürün kadar üreticinin kendisi de önemlidir.

Makine toplumu müşteri ilişkileri:
El emeği yerini makineler almıştır. Ürün sayısı ve çeşidi artmıştır. Makine alacak gücünüz var ise ürettiğinizi satabilirsiniz. Seri üretim fiyatları etkilemeye başlar. Müşterinin üreticiyi görmesi zorlaşmıştır. Reklam, marka kavramları hayatımıza girmiştir. Üretici doğru ürünü yakalamışsa talep olduğu sürece müşteriyi önemsemez. Üretebiliyorsam satarım mantığı işletmelere hakimdir. Garanti ve kalite kavramları da konuşulmaktadır; fakat pazar büyük, rekabet sınırlı olunca üreticiler rahattır. Müşteri artık tüketici olarak anılmaktadır.

Makine sonrası toplumun (Bilgi Toplumu) müşteri ilişkileri:
Yüksek teknolojiye sahip olan işletmeler bir adım öne geçer. Artık üreten değil satış ve pazarlama yöntemlerini etkin kullananlar kazanmaya başlar. Tüketicinin önemi artmıştır, hedef kitlesini belirleyen kaliteli hizmet sunan firma rakiplerinden bir adım öndedir. Ne üretirsem satarım diyecek günler eskilerde kalmıştır,, kar marjı düşmüştür, firma ile tüketici arasına bir çok aracı girmiştir. Aynı kategoride iş yapan bir çok üretici yarış halindedir, gümrüklerin indirilmesiyle dış kaynaklı ürünler rekabeti zorlaştırmıştır. Finans, üretimin önüne geçmiştir. Sanal ihtiyaçlar oluşmuş ve tüketim çılgınlığı, karşılıksız harcama dönemi başlamıştır. Bu süreç balon ekonomilerin doğmasının en büyük sebebidir. Ne kadar çok borcun varsa o kadar büyüksün! Bugün büyük görünen ekonomilerin en borçlu ülkelere ait olduğu unutulmamalıdır. Toplumlar yavaş yavaş hormonlu büyüme yerine dengeli büyümenin önemini anlamaktadır.

Yazının devamı sayılabilecek Günümüz Toplumunda Müşteri İlişkileri Yönetimi (CRM-MİY) yazımızı okuyabilirsiniz